Stress

Stress bij breinschade: het brein dat in overlevingsstand staat. 

We hebben het veel over stress in de zorg. Over werkdruk, over roosters, hoe je privé en werk in balans houdt of over mantelzorgers die overbelast raken. Maar we hebben het weinig over hun stress. De stress van degene met breinschade. Want wat gebeurd er eigenlijk als je brein niet meer goed kan filteren? Als je geluid, harder binnenkomt? Als je overzicht mist? Als je het gevoel hebt dat je de regie kwijt bent? Als je afhankelijk wordt van anderen voor de kleinste dingen. Dat is geen klein ongemak. Dat is een zenuwstelsel dat continue alert aanstaat. 

Een beschadigd brein heeft minder regulatie. Minder rem, minder hersteltijd. Waar wij nog kunnen relativeren, pauzeren of uitleggen wat we voelen, kan iemand met breinschade dat vaak niet meer. Bij hoge alertheid schakelt het brein niet over nadenken, het schakelt over op overleven. En dan zie je (re)acties dat we snel gedrag noemen. 

Maar wat als we het gewoon stress mogen noemen? 
Als zorgmedewerkers lopen we een kamer binnen, en ik hoop dat we het niet meer zo doen, maar toch denk ik vaak nog wel: deur open. Gordijnen open. Licht aan. "Goedemorgen". 
Voor ons een normale start. Voor iemand met breinschade kan dat voelen als een plotselinge aanval van prikkels. Het lichaam schrikt, het hoofd loopt achter en de spanning stijgt. Maar er gebeurt nog iets. We stappen letterlijk iemands persoonlijke ruimte binnen. Iemand zijn kamer, iemand die in zijn bed licht. Iemand die aan zijn ochtend is begonnen. Zijn stukje en misschien wel laatste stukje autonomie. 

We komen dichtbij, soms wel heel dichtbij. We helpen met wassen, aankleden, draaien en steunen. Dat is zorg, maar het is ook een inbreuk, Voor iemand met een goed regulerend brein is dat al kwetsbaar. Stel je voor dat iemand je komt helpen. Je naakt staat, persoonlijk zou ik me heel ongemakkelijk voelen! Voor iemand met breinschade, waarbij de grenzen minder duidelijk worden gevoeld of juist extra scherp, kan dat enorm intens zijn. Je komt niet alleen iemands kamer binnen, maar ook in iemands aura. In zijn veilige zone. 

Nou ik zou er stress van krijgen! en als je brein al continue alert staat, kan dat voelen als dreiging. niet omdat je onveilig bent, maar omdat het systeem geen onderscheid meer maakt tussen hulp en invasie. En dit is nog maar de ochtend. Stress bij breinschade zit niet alleen in grote gebeurtenissen. Het zit in herhaling, in opstapeling, in gene moment écht uit kunnen staan. 
Na het opstaan volgt het ontbijt, geluiden van servies, gesprekken door elkaar, televisie op de achtergrond. Vagen die snel achter elkaar worden gesteld en keuzes die gemaakt moeten worden. Voor ons gewone dynamiek. Voor een brein zonder filter een voortdurende belasting. En het brein houdt geen administratie bij per moment. Het stapelt alleen maar op. Wat 's ochtends begint als lichte spanning, kan tegen de middag al overprikkeling zijn. En tegen de avond uitmonden in boosheid, terugtrekken of volledig afhaken. En dan zeggen we: "Het is altijd zo aan het einde van de dag" of: "het komt uit het niets". 

Stress bij breinschade gaat ook over controle verlies. Niet zelf bepalen wanneer je opstaat, niet zelf bepalen wie je wast. Niet zelf bepalen wanneer je naar buiten gaat. En niet zelf kunnen bepalen wie er binnenkomt. 

Autonomie is een basisbehoefte. En wanneer die langzaam kleiner wordt, moet het brein harder werken om veiligheid te voelen. Dat kost energie, elke dag opnieuw. 

Wat we vaak vergeten: mensen met breinschade voelen nog steeds alles. Ze voelen spanning, ze voelen ongemak, ze voelen dat ze het overzicht kwijt zijn. Maar ze kunnen het niet altijd meer uitleggen. En als woorden ontbreken neemt het lichaam het over. Iemand kan kort af worden, of juist heel stil, onrustig of overdreven meegaand en dat noemen wij gedrag. Maar misschien is het een zenuwstelsel dat te lang op rood staat. 

Bewustwording begint bij één simpele vraag: Wat als dit geen onwil is, maar overbelasting? Wat als dit geen karakter is, maar een brein dat zijn grens heeft bereikt? Wat als stress niet het gevolg is van "moeilijk doen" maar van te veel, te snel, te dichtbij. 

Stress verminderen is geen extraatje in de zorg. Het is de basis. Dat betekent niet dat we alles anders moeten doen. Maar wel dat we anders moeten kijken. Tempo omlaag, prikkels doseren, aankondigen wat we gaan doen, wachten maar dan ook echt wachten. En soms gewoon ook erkennen: Dit is te veel. 

Niet alles is gedrag. Soms is het gewoon stress. En eerlijk, we kennen allemaal toch stress? Het op je tenen lopen, het gevoel hebben dat je alle ballen aan het hoog houden bent? En ik weet niet hoe dat bij jullie eruit ziet? Maar bij mij uit zich dat ook in gedrag.... 

Een overbelast brein kiest geen beleefdheid. Het kiest voor overleven.